Python geriləyir, Rust yüksəlir

Python geriləyir, Rust yüksəlir: vibe coding dövrünün yeni mənzərəsi

On ildir sarsılmaz görünən Python öz zirvəsindən üçdə bir itirib. Eyni vaxtda uzun illər kənarda qalan bir dil ilk dəfə ilk onluğa girdi. İkisi arasında birbaşa əlaqə var.

Proqramlaşdırma dünyasında illərlə heç nə dəyişmir, sonra bir neçə ayda hər şey dəyişir. Son aylar məhz o ikinci növ dövrdür.

İki hadisə eyni vaxtda baş verib. Birincisi: süni intellekt alətləri kod yazmaqda o həddə çatdı ki, artıq peşəkar komandalar da onlardan ciddi şəkildə asılıdır. İkincisi: dillərin sıralaması gözlə görünəcək qədər dəyişdi — Python geri çəkildi, Rust isə tarixində ilk dəfə ilk onluğa girdi və orada qaldı.

Bu yazı həmin iki hadisənin necə bir-biri ilə bağlandığı haqqındadır.

Python öz zirvəsindən üçdə bir itirib

Rəqəmlərlə başlayaq. 2025-ci ilin iyulunda Python TIOBE indeksində 26.98% ilə tarixinin ən yüksək nöqtəsində idi — müasir dövrdə heç bir dil belə bir üstünlüyə sahib olmamışdı. Sentyabr 2026-cı ildə isə göstərici 17.76%-dir.

Bu, təxminən 34% nisbi enmə deməkdir və cəmi on dörd ay ərzində baş verib.

Mənbə: TIOBE Programming Community Index. Zaman aralıqları bərabər deyil — mövcud ölçmə nöqtələri göstərilib.

Bir şeyi dərhal aydınlaşdıraq, çünki başlıqlar bunu həmişə atlayır: Python hələ də birinci yerdədir və ikinci yerlə arasındakı fərq nəhəngdir. Onu izləyən C dili 10.28%-dədir. Python zirvədən enib, amma taxtdan düşməyib.

Enişin əsl səbəbi: az işlədilmir, az axtarılır

Burada çox adamın ilişdiyi bir incəlik var və hekayənin qalanını başa düşmək üçün onu bilmək lazımdır.

TIOBE indeksi dünyada nə qədər kod yazıldığını ölçmür. O, axtarış sistemlərində dillərin nə qədər axtarıldığını ölçür — Google, Bing, Wikipedia, YouTube və digər platformalarda. Yəni indeks istifadəni yox, diqqəti ölçür.

Yəni Python-un problemi istifadədən düşməsi deyil — haqqında danışılmamasıdır. Bu, ölüm deyil, amma əhəmiyyətsiz də deyil: bir dil haqqında nə qədər az soruşulursa, ona yeni gələnlərin sayı da bir o qədər azalır. Uzun müddətdə bu, ekosistemin böyümə sürətinə təsir edir.

Python-un on ildəki gücü bir şeydən gəlirdi: o, ən asan öyrənilən dil idi. Başlanğıc üçün ən yaxşı seçim, universitetlərin ilk dili, hər kursun giriş qapısı. Vibe coding məhz bu üstünlüyün altını oyur — çünki nə istədiyinizi adi dildə deyə bilirsinizsə, “ən asan öyrənilən dil” artıq bir üstünlük deyil.

Vibe coding nədir və nə qədər yayılıb

İki il əvvəl bu, oyuncaq səviyyəsində idi. Son aylarda dil modellərinin sıçrayışı mənzərəni dəyişdi:

• Dünyada yeni yazılan kodun 41–46%-i artıq süni intellekt tərəfindən yaradılır.
• Gartner proqnozuna görə bu göstərici 2026-cı ilin sonunda 60%-ə çatacaq.
• Vibe coding istifadəçilərinin 63%-i özünü proqramçı hesab etmir — onlar məhsul menecerləri, marketoloqlar və sahibkarlardır.
• İşlək bir proqram məhsulunu qurmağın maliyyəti təxminən 200 min dollardan 5 min dollara, müddəti isə altı aydan altı həftəyə düşüb.

Süni intellektin yazdığı kodun payı üç ildə kənar hadisədən normaya çevrildi.

İndi ilk onluğa baxaq

Sentyabr 2026-cı il vəziyyəti belədir. Diqqəti son sətrə yönəldin.

Mənbə: TIOBE Programming Community Index, sentyabr 2026.

Rust 2026-cı ilin iyulunda tarixində ilk dəfə ilk onluğa girdi və üç aydır orada qalır. Bu, bir neçə il əvvəl ağlasığmaz sayılırdı — həm də ona görə ki, Rust öyrənməsi ən çətin dillərdən biri kimi tanınır.

Bəs onda niyə qalxır?

Rust niyə yüksəlir: üç səbəb eyni vaxtda işə düşdü

Bu üç səbəbin hər biri ayrılıqda da güclüdür. Birlikdə isə sıçrayış yaradır.

1. Süni intellekt üçün ən əlverişli dil olduğu ortaya çıxdı

Bu, ən gözlənilməz səbəbdir — çünki əvvəlcə hamı bunun əksini düşünürdü.

Rust məşhur şəkildə “sərt” bir dildir. Kompilyatoru ən kiçik uyğunsuzluqda proqramı yazmağa icazə vermir. Yeni başlayanlar onu tez-tez “inadkar”, hətta “düşmən” adlandırırlar. İnsan üçün bu, əziyyətdir.

Süni intellekt üçün isə tam əksi. Həmin sərtlik AI üçün mühafizə məhəccəri rolunu oynayır.

Bunun praktik nəticəsi var və o, birbaşa vibe coding-lə bağlıdır. AI agenti kod yazanda addım-addım irəliləyir: yazır, yoxlayır, səhv varsa düzəldir, yenidən yazır. Hər təkrar dövrə vaxt və hesablama resursu xərcləyir.

Rust-da kompilyator səhvi dəqiq və dərhal göstərdiyi üçün agent daha az dövrədə düzgün nəticəyə çatır. Sərbəst dillərdə isə agent çox vaxt öz səhvini ümumiyyətlə görmür — çünki səhv kod da “işləyir”.

Bir incəliyi qeyd edək: Rust kodu özlüyündə qısa deyil, əksinə, çox vaxt daha uzundur. Qənaət kodun uzunluğunda yox, təkrar cəhdlərin sayında baş verir. Nəticədə işlək məhsula çatmaq üçün ümumi xərc azalır.

AI alətləri ilə işləyən mühəndislərin müşahidəsi də bunu təsdiqləyir: eyni tapşırıqda Rust kodu sərbəst dillərdəki koddan daha tez-tez “birinci cəhddən” düzgün alınır. Microsoft-un öz Rust təlimatlarında da açıq yazılıb ki, dilin güclü tip sistemi AI agentləri üçün üstünlükdür, çünki onların anlayış çatışmazlığını kompilyator yoxlamaları kompensasiya edir.

2. Təhlükəsizlik artıq tövsiyə deyil, tələbdir

Rust-ın yüksəlişinin ikinci ayağı süni intellektlə heç bağlı deyil və ondan xeyli əvvəl başlayıb.

Onilliklərdir ki, proqram təminatındakı ən ciddi təhlükəsizlik boşluqlarının böyük hissəsi eyni kateqoriyadan gəlir: proqramın icazəsi olmayan yaddaş sahəsinə müraciət etməsi. Rust bu problem sinfini dil səviyyəsində aradan qaldırır.

Daha vacibi isə budur: bu, artıq yalnız texniki seçim deyil. ABŞ-ın kibertəhlükəsizlik qurumları yaddaş təhlükəsiz dillərə keçidi rəsmi tövsiyə edib, Avropa İttifaqının yeni tənzimləməsi istehsalçıları zəifliklərə görə məsuliyyət daşımağa məcbur edir, Almaniyanın müvafiq qurumu isə öz təlimatında Rust-ı adı ilə çəkir.

Praktikada bu o deməkdir ki, böyük müştərilər artıq tədarükçülərindən “yaddaş təhlükəsizliyi yol xəritənizi göndərin” deyə soruşurlar. Cavab verə bilməyən şirkət müqavilə itirir. Bu isə bir texniki söhbəti kommersiya məsələsinə çevirir.

3. Sürət yenidən əhəmiyyət kəsb etməyə başladı

Üçüncü səbəb süni intellektin özündən gəlir, amma başqa istiqamətdən.

Süni intellekt modelləri nəhəng miqdarda hesablama tələb edir. Hesablama isə elektrik enerjisi və pul deməkdir. Aparat texnologiyası tələbatın arxasınca çatmadığı üçün proqramların sürəti — uzun illər ikinci dərəcəli sayıldıqdan sonra — yenidən kritik əhəmiyyət qazandı.

Rust burada nadir bir mövqedədir: C və C++ səviyyəsində sürət verir, amma onların təhlükəsizlik problemləri olmadan. Eyni dövrdə C++-ın da mövqeyini möhkəmləndirməsi təsadüfi deyil — mənzərə ümumilikdə sürətli dillərin xeyrinə dəyişir.

Rust Python-u əvəz edirmi?

Yox — və bu sualın özü səhvdir. İki dil demək olar ki, fərqli işlər görür.

Real mənzərə belədir: modelin özü Python-da qurulur, amma həmin modeli milyonlarla istifadəçiyə çatdıran infrastruktur getdikcə daha çox Rust-da yazılır. İkisi rəqib deyil, eyni sistemin iki mərtəbəsidir.

Bir detal isə xüsusilə maraqlıdır: müasir AI alətlərinin özləri — agentlər, sürətli emal kitabxanaları, model xidmət sistemləri — getdikcə daha çox Rust-da qurulur. Yəni Python AI-ı yaradır, Rust isə onu daşıyır.

Bəs bu, öyrənən adam üçün nə deməkdir

Dörd praktik nəticə.

• Python-u öyrənməkdən əl çəkməyin. Data elmində onun mövqeyi ümumi proqramlaşdırmadakından qat-qat güclüdür. Bütün müasir AI infrastrukturu Python üzərində qurulub və bunu bir neçə ilə əvəz etmək mümkün deyil.
• Amma Python-u öyrənmə səbəbiniz dəyişib. Əvvəllər kod yazmaq üçün öyrənirdiniz. İndi kodu oxumaq, yoxlamaq və nəyin səhv olduğunu görmək üçün öyrənirsiniz. AI kodunun təxminən yarısında ciddi problem var və proqramçıların yarıdan azı onu yoxlayır — bu boşluq kiminsə işidir.
• Rust-ı indidən gündəminizə salın. Birinci diliniz olmasın, amma ikinci və ya üçüncü diliniz olsun. Bazarda tələb var, təklif isə azdır — bu, adətən uzun sürmür.
• Diqqəti “necə yazmaq”dan “nə yazmaq lazımdır”a köçürün. Birinci sualın cavabını artıq alət verir. İkincisini hələ ki insan verir.

Yekun

Python geriləyir, amma ölmür. Rust yüksəlir, amma Python-u əvəz etmir. Bu iki cümlə arasındakı sakit reallıq başlıqlarda nadir hallarda görünür.

Əsl hekayə isə hansı dilin qalib gəlməsi deyil. Əsl hekayə budur: süni intellekt kod yazmağı ucuzlaşdırdıqca, kodun düzgün olduğunu təmin edən hər şeyin dəyəri artır — istər Rust kompilyatoru, istər insanın mühakiməsi olsun. Rust-ın yüksəlişi məhz bunun ilk aydın əlamətidir.

Bu dəyişikliyin ortasında olmaq narahatedici ola bilər. Amma öyrənən üçün bundan yaxşı vaxt yoxdur: qaydalar yenidən yazılarkən masaya oturmaq, qaydalar oturuşandan sonra oturmaqdan həmişə asandır.